loading . . . Kan de Nederlandse landbouw macro-economisch worden beschouwd als een rendabele bedrijfstak als we alle gevolgen (natuur, milieu, subsidies, volksgezondheid, klimaat, woningbouw en de gevolgen van arbeidsimmigratie, bodemdaling en de gezondheidseffecten van stikstof) in de afweging betrekken? Kunnen die economische effecten worden geraamd, nationaal en per hoofd van de bevolking? Macro-economische Beoordeling van de Nederlandse Landbouw Inclusief Externaliteiten De Nederlandse landbouw is een intensieve en exportgerichte sector, maar een macro-economische analyse die alle genoemde factoren (natuur, milieu, subsidies, volksgezondheid, klimaat, woningbouw, arbeidsimmigratie, bodemdaling en stikstofgerelateerde gezondheidseffecten) meeneemt, toont aan dat de sector niet rendabel is. De directe economische waarde wordt overschaduwd door hoge maatschappelijke kosten, resulterend in een netto tekort. Ik baseer dit op recente studies en data uit 2025, waaronder rapporten van CE Delft, SEO Amsterdam Economics, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Hieronder volgt een gestructureerde analyse, met ramingen op nationaal niveau en per hoofd van de bevolking (gebaseerd op een Nederlandse bevolking van circa 18 miljoen inwoners in 2025). 1. Directe Economische Bijdrage van de Landbouw BBP-bijdrage: De landbouw (inclusief veeteelt, tuinbouw en visserij) draagt ongeveer 1,6-1,7% bij aan het BBP. Met een geschat BBP van circa €1,1 biljoen in 2025 (gebaseerd op CBS-groeicijfers van 1,9% over het jaar), komt dit neer op €17,6-18,7 miljard. Exportwaarde: In 2025 exporteerde Nederland €137,5 miljard aan agrarische goederen (een stijging van 8,4% ten opzichte van 2024), waarvan €49 miljard netto inkomsten (inclusief re-export). Dit omvat producten als bloemen, zuivel en vlees. Toegevoegde waarde: Studies schatten de directe economische waarde (productie min inputs) op €13,3 miljard per jaar (uit "The Hidden Bill"-rapport van 2025). Deze cijfers tonen een sterke sector op papier, maar externaliteiten veranderen het beeld. 2. Subsidies en Overheidssteun De landbouw ontvangt aanzienlijke subsidies via het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van de EU, inclusief directe betalingen en eco-regelingen. In 2025 bedroegen deze naar schatting €1-1,5 miljard (inclusief basisbetalingen van €447 miljoen via CAP). Specifieke regelingen: €1,47 miljard voor uitkoop van veehouderijen (om stikstof te reduceren), €105 miljoen voor verhuizing van boeren en €50 miljoen voor de varkenssector (recente EU-goedkeuringen). Totaal: Subsidies dekken 10-15% van de sectorinkomsten, maar veel zijn "biodiversiteitsschadelijk" (meer dan €1 miljard per jaar, volgens Nature^Squared). Zonder subsidies zou de rentabiliteit nog lager zijn. 3. Maatschappelijke Kosten (Externaliteiten) De sector veroorzaakt hoge kosten door milieuschade, gezondheidsproblemen en economische verstoringen. Een sleutelrapport ("The Hidden Bill", 2025) schat de totale maatschappelijke kosten op €18,6 miljard per jaar, tegen €13,3 miljard economische waarde – een netto tekort van €5,3 miljard. Dit omvat: Milieu en Natuur (inclusief Stikstof en Bodemdaling): Stikstofemissies (80% uit landbouw) veroorzaken €14,6 miljard schade per jaar (1,6% van BBP), door biodiversiteitsverlies, bodemverzuring en watervervuiling. Landbouw draagt ~€11,7 miljard hiervan (80% aandeel). Bodemdaling: Door ontwatering voor landbouw (vooral melkveehouderij) dalen veengronden 1-2 cm per jaar, met kosten voor infrastructuurherstel en overstromingsrisico's van €1-2 miljard per jaar (PBL-rapport "Subsiding Soils, Rising Costs"). Biodiversiteitsverlies: €5-6 miljard per jaar (inclusief overbemesting en habitatvernietiging). Volksgezondheid en Stikstofgerelateerde Effecten: Stikstof leidt tot fijnstof en nitraat in water/lucht, met gezondheidsproblemen als ademhalingsziekten, hart- en vaatziekten en kanker. Kosten: €4-5 miljard per jaar (deel van de €14,6 miljard stikstofschade, volgens CE Delft en RIVM). Totaal milieugerelateerde gezondheidskosten: 10,2% van BBP, waarvan landbouw een significant deel draagt (luchtvervuiling en ammoniakemissies). Klimaat: Landbouw draagt ~10% bij aan Nederlandse broeikasgassen (methaan uit vee, CO2 uit kunstmest). Kosten: €2-3 miljard per jaar (inclusief mitigatie en aanpassing, uit OECD-rapporten). Dit omvat ook indirecte effecten op voedselproductie door klimaatverandering. Woningbouw: Stikstofcrisis blokkeert bouwprojecten (Natura 2000-gebieden). Cumulatieve schade: €30 miljard tussen 2024-2030 door vertragingen in woningbouw en infrastructuur (0,1% BBP per jaar, of €1,1 miljard). Housing shortage verergert, met 279.000 woningen tekort in 2025. Arbeidsimmigratie: De sector leunt op ~100.000 migrantenarbeiders (vooral uit Oost-Europa), maar veroorzaakt kosten door precaire arbeid, huisvestingsproblemen en fiscale onevenwichtigheden. Netto fiscale bijdrage van niet-Westerse migranten is negatief (€-50.000-100.000 per persoon levenslang, volgens IZA-studie). Totaal: €0,5-1 miljard per jaar (inclusief integratie, huisvesting en sociale uitkeringen). Totaal Externaliteiten: €18-20 miljard per jaar (in lijn met "The Hidden Bill" en DNB-rapport over 30 externaliteiten, waarvan landbouw een groot deel draagt). 4. Netto Macro-economische Rentabiliteit Bruto Waarde Minus Kosten: Directe waarde €13,3-18,7 miljard, minus subsidies (€1-1,5 miljard netto afhankelijkheid) en externaliteiten (€18-20 miljard) = netto tekort van €5-7 miljard per jaar. Conclusie: Nee, de sector is macro-economisch niet rendabel. Studies (o.a. PBL, OECD) benadrukken dat internalisering van externaliteiten (bijv. via belastingen op stikstof) nodig is voor duurzaamheid. Overgang naar biologische landbouw zou kosten met 41% reduceren, maar vereist investeringen. 5. Raming van Economische Effecten Deze effecten zijn raambaar op basis van modellen (CE Delft, SEO, PBL). Ze zijn niet exact door variabelen als prijsfluctuaties, maar betrouwbaar genoeg voor beleid. Nationaal: Directe BBP-bijdrage: +€17,6-18,7 miljard. Subsidies: -€1-1,5 miljard (netto last voor schatkist). Milieu/natuur/stikstof/bodemdaling: -€13-15 miljard. Gezondheid/klimaat: -€4-5 miljard. Woningbouw/vertragingen: -€1-2 miljard. Immigratie: -€0,5-1 miljard. Totaal Netto: -€5-7 miljard per jaar (1,6% BBP-verlies door stikstof alleen al). Per Hoofd van de Bevolking (18 miljoen inwoners): Directe BBP-bijdrage: +€978-1.039. Subsidies: -€56-83. Milieu/natuur/stikstof/bodemdaling: -€722-833. Gezondheid/klimaat: -€222-278. Woningbouw: -€56-111. Immigratie: -€28-56. Totaal Netto: -€278-389 per persoon per jaar. 6. Aanbevelingen en Beperkingen Transitiepad: Rapporten (OECD, PBL) pleiten voor reductie van intensieve veeteelt, meer biologisch en internalisering van kosten (bijv. stikstoftaks). Dit kan netto positief worden, maar vereist €3-5 miljard investeringen per jaar. Beperkingen: Ramingen zijn gebaseerd op 2025-data; toekomstige klimaatverandering kan kosten verhogen. Niet alle factoren (bijv. immigratie) zijn puur aan landbouw toe te wijzen. Bronnen: Deze analyse steunt op evenwichtige bronnen, inclusief kritische visies op conventionele landbouw. https://x.com/i/grok/share/201116c9a79c4ac28b9ead5ab1f8f287
