“Wanneer hij dus zijn verzorgde Latijnse idioom […] combineert met retorische stijlverfraaiing, is het alsof hij fraai gemaakte schilderijen in een goed licht plaatst.” (#Brutus 261, Cicero)

“Het is geen speciale prestatie goed Latijn te kennen, maar een schande het niet te kennen.” (#Brutus 140, Cicero)

“Wat is hier dus de taak van de vakkundige docent? Goed kijken wat ieder van nature in zich heeft en dat als leidraad gebruiken bij het onderwijs.” (#Brutus 204, Cicero)

“De deskundige retorische criticus […] oordeelt vaak over een redenaar met één blik, in het voorbijgaan.” (#Brutus 200, Cicero)

Door het aandachtig lezen van #Brutus en #Orator besef ik pas hoe vergaand Cicero is beïnvloed door Gorgias. Ik wist dit niet en als ik het had geweten, dan had ik daar zeker aandacht aan besteed in mijn meest recente boek over Gorgias.

“Maar Athene was ook meer gediend met huizen met stevige daken dan met een schitterend Minervabeeld van ivoor, en toch zou ik liever Phidias zijn dan zelfs de beste timmerman.” (#Brutus 257, Cicero)

De vijf “welbekende onderdelen” of “taken van de redenaar” zijn volgens Cicero: de vereiste inhoud vinden, ordenen, verwoorden, memoriseren en voordragen. (Brutus #214)

The businesses it depends on gain control, and the organization becomes effectively controlled by them. The same may happen to humanity as it outsources more and more to AI. (2/2)

An organization that outsources its production to other businesses will initially be in control of that production. But as it outsources more and more, it becomes increasingly difficult to stay in control, until eventually the organization discovers that it is no longer in control at all. (1/2)

“Als er één ding is wat spreekt voor een redenaar, dan de pracht van zijn woordenschat.” (#Brutus 216, Cicero)

“Wie luistert naar een echte redenaar gelooft zijn woorden, houdt ze voor waar, stemt ermee in, keurt ze goed. Zijn speech wekt vertrouwen.” (#Brutus 188, Cicero)

koppelt de genus grande of woordrijke verheven stijl aan precies het doel van bewegen van de ziel. Bovendien meent Cicero dat hierin de eigenlijke taak van de ideale redenaar ligt. Dit wijst op invloed van Gorgias op Cicero's retorica. (2/2)

Gorgias koppelt een volle bloemrijke stijl aan pathos en daarmee aan het bewegen van de ziel. Hij ziet taal als een affectieve kracht die via klank, ritme en vorm direct inwerkt op het gemoed. Cicero verwijst in zijn werk meermaals naar Gorgias en (1/2)

“Daarbij is hij bovenal te prijzen omdat hij juist in deze tijd – voor zover mogelijk bij alle ellende die nu zogezegd ons gezamenlijk lot is – de ware troost zoekt. Namelijk in het bewustzijn dat hij politiek aan de juiste kant staat en in het streven naar geleerdheid.” (#Brutus 250, Cicero)

“Voor een redenaar zijn de oren van het publiek een soort fluit. Als die oren niet opnemen wat je erin blaast of als de luisteraar compleet blokkeert zoals een paard, kun je er het beste mee ophouden.” (#Brutus 192, Cicero)

Het zijn dan ook geen aparte domeinen, maar twee verschijningsvormen van hetzelfde: de ene beknopt en analytisch, de andere uitgebreid en op het publiek gericht. (2/2)

“Dialectiek kun je zien als een soort retorica in verkorte en beknopte vorm: een absolute voorwaarde voor de echte retorica, die wel wordt beschouwd als dialectiek in uitgebreide vorm.” (#Brutus 309) Volgens Cicero is dialectiek een soort retorica en is tevens retorica een soort dialectiek. (1/2)

“Van alle loflijke punten voor een redenaar is dat ene toch verreweg het grootste: de toehoorders in vuur en vlam zetten, hun emoties ombuigen al naar gelang zijn zaak het vereist. Dus wie die kwaliteit niet heeft mist werkelijk het allergrootste.” (#Brutus 279, Cicero)

“Bij een lier kun je aan de klank van de snaren meestal horen hoe kundig ze zijn beroerd. Zo ook kun je aan de emoties aflezen hoe goed een redenaar die bespeelt.” (#Brutus 199, Cicero)

Daarom is iedere geslaagde speech een organisch geheel. Retorica krijgt hier een welhaast ontologisch-epistemische functie. (2/2)

“In elke zaak heb je één natuurlijk begin en één afronding. De overige onderdelen zijn als ledematen, die elk op hun plek moeten zitten en daar hun kracht en waarde hebben.” (#Brutus 209) Cicero meent dat iedere zaak een natuurlijke orde heeft die wordt ontsloten door de redevoering. (1/2)

“Per periode, zo kunnen we constateren, waren er amper twee redenaars die echt waardering verdienden.” (#Brutus 333, Cicero)

Het omvat verschillende stijlniveaus zonder gekunsteld of bombastisch te worden en vraagt telkens inzet van de juiste middelen om te onderwijzen, te behagen en te bewegen. (#Brutus 284-291) (2/2)

Cicero ontkent dat Attisch spreken neerkomt op sober of schraal spreken. Hij definieert het als zuiver, natuurlijk en passend, maar tegelijk krachtig en veelzijdig spreken. Het Attische ideaal berust op de kracht van de gedachte, het ritme van de zin, en de emotionele werking van het woord. (1/2)

je kunt beoordelen wat waar en onwaar is en welke conclusies er al dan niet volgen op bepaalde premissen.” (#Brutus 152, Cicero) (2/2)

“[Dialectiek leert] een groter geheel splitsen in onderdelen, het niet evidente naar boven halen middels definitie, wat duister is verhelderen door uitleg, ambiguïteit eerst doorzien en vervolgens verwoorden, kortom, een richtsnoer hanteren waarmee (1/2)

“Krachtens de Lex Pompeia hadden we maar drie uur spreektijd per keer. […]” (#Brutus 324, Cicero)

In #Brutus 152 stelt Cicero dat de dialectiek “de grootste van alle kunsten” is. Hier spreekt de redenaar: dit is geen categorisch oordeel, maar een retorische hyperbool. Cicero verhoogt retorisch de dialectiek om met kracht het punt te maken dat zonder helder denken elke inhoud uiteenvalt.

“Antonius en Crassus […] zijn naar mijn mening onze grootste redenaars: bij hen evenaart de Latijnse retorische rijkdom voor het eerst de glorie van de Grieken.” (Brutus #137, Cicero)

nooit verschil van mening geweest tussen deskundigen en gewone mensen over de vraag of een redenaar wel of niet goed is.” (185) “Wat juist dit hoort bij een topredenaar: dat het gewone volk hem een topredenaar vindt.” (186). Kortom, Cicero ontkent het verschil tussen hoge en lage retorica. (2/2)

Er bestaat volgens Cicero blijkbaar niet zoiets als het verschil tussen hoge en lage kunst in de retorica: “Wie als spreker succes heeft bij de massa heeft dat ook bij de experts. […] Wat voor redenaar iemand is kun je opmaken uit het effect van zijn woorden.” (#Brutus 184) “En zo is er dus (1/2)

het klassieke onderscheid tussen de overtuigingsmiddelen logos, ethos en pathos. (3/3)

publiek kundig onderwijzen, ‘delectare’ of het publiek behagend binden en ‘movere’ of het publiek gevoelsmatig bewegen. Hoewel het gaat om doelen van de speech, taken van de redenaar of effecten op het publiek doet deze drieslag denken aan (2/3)

“Het zijn namelijk drie dingen, althans naar mijn idee, die je met spreken moet zien te bereiken bij degene tot wie je spreekt: hij moet er iets van leren, zich amuseren en krachtig in zijn emotie worden geraakt.” (#Brutus 185). Cicero introduceert hier het onderscheid tussen ‘docere’ of het (1/3)

Geslaagde retorische teksten “vertonen de natuurlijke teint van de waarheid, geheel zonder make-up.” (#Brutus 162, Cicero)

“Zien wat gezegd moet worden helpt niet wanneer je dat niet vloeiend en aangenaam kunt uitdrukken. En ook dat is niet voldoende als de woorden niet worden ondersteund door stemgeluid, gezichtsuitdrukking en lichaamstaal.” (#Brutus 110, Cicero)

“Schemata (figuren) vormen de grootste sieraden voor een redenaar. Ze kleuren niet zozeer de woorden, maar geven glans aan de inhoud.” (#Brutus 141, Cicero)

“De Peripatetici en Academici hebben in het algemeen wel een bepaalde kijk op retorica: een volmaakte redenaar krijg je niet van retorica alleen, en zonder retorica geen volmaakte redenaar.” (#Brutus 119, Cicero)

“De Stoïcijnen steken al hun tijd en aandacht in logica. Het soort spreken dat niet zo precies bepaald is, dat breder uitwaaiert en meerdere lagen kent, passen ze niet toe.” (#Brutus 119, Cicero)

“De school van Epicurus levert de minst goede sprekers op.” (#Brutus 131, Cicero)

Een redevoering van een redenaar kent “één grondtoon, één stijl.” (#Brutus 100, Cicero)

Cicero breidt het klassieke ‘willen en kunnen’-topos van Gorgias hier uit tot een drieslag: ‘willen, durven en kunnen’. (2/2)

“In onze grote, oude politieke gemeenschap, waar op welsprekendheid de hoogste beloningen stonden, had iedereen de ambitie om in het openbaar te spreken, een minderheid de durf daartoe en maar een klein groepje het vermogen.” (#Brutus 182) (1/2)

Coloriet is transversaal omdat het zowel stijl als inhoud doordringt. (2/2)

In #Brutus 170 introduceert Cicero het coloriet. Het coloriet van een redenaar is een moeilijk te definiëren maar direct herkenbare eigenheid in woordkeus, woordvolgorde, toon, ritme en smaak die zijn spreken een authentiek karakter geeft. (1/2)

“Zoals de roem van een mens zijn geest is, zo is het licht van zijn geest de welsprekendheid. En wie daarin uitblonk noemden de mensen van toen heel fraai “bloemen van het volk”” (#Brutus 59, Cicero)

Volgens Gorgias is iets door aanprijzing vergroten en door kritiek verkleinen de eigenlijke taak van de redenaar (#Brutus 47). Alles wat een redenaar doet, komt blijkbaar neer op ‘schalen’ oftewel het versterken of verzwakken van een positie.

Cicero noemt Homerus een redenaar vanwege zijn rijke stijl en het vele lof dat hij toezwaait aan Odysseus en Nestor. (#Brutus 40)

“Want goed spreken kan alleen met helder denken en inzicht. Wie dus inzet op ware welsprekendheid doet dat ook op helder denken. Zelfs in de grootste oorlogen kan een mens niet zomaar zonder.” (#Brutus 23, Cicero)